مرتضى راوندى
49
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
را كوتاه مىكنند و كلاههاى سفيد پوستى بر سر مىگذارند ، پيراهنهاى يقهباز مىپوشند . . . پارچههاى زرى درست مىكنند . از قماشهاى بافته شده زنها پيراهنهاى گشاد و بالاپوشهاى بزرگ مىپوشند . گيسوان آنها از جلو سر بافته مىشود و پشتسر رها مىگردد . گيسوان خود را با گلهاى طلايى و نقرهاى و انواع مرواريد آرايش مىدهند . . . » « 1 » شرحى كه در منابع چينى آمده از رواج بازار تجارت و فعاليتهاى متنوع اقتصادى در آن ايام حكايت مىكند . به نظر آقاى دكتر عنايت اللّه رضا ، سبب تجديدبناى شهرهاى قديمى و پيدايش شهرهاى تازه را بايد در جريان عمومى تقسيم كار اجتماعى جستجو كرد . وجود شهرها موجب عميقتر شدن تقسيم كار اجتماعى و جدا شدن توليد پيشهوران از توليد كشاورزان شد اما ، نه بطور كامل . پيشهوران ايران را بايد به دو بخش تقسيم كرد : پيشهوران شهرها و پيشهوران روستا . گردانندگان اقتصاد شهرها ، صنعتگران ، پيشهوران و ديگر توليدكنندگان آزاد شهر بودند ، و در واقع ، وجود همين صنعتگران و پيشهوران و ديگر توليدكنندگان آزاد شهرهاست كه تفاوت بزرگ ميان شهرهاى نوبنياد را با شهرهاى روزگار بردهدارى مجسم مىسازد . پيشهوران روستا ، نياز روستاييان ، و پيشهوران شهرها ، نياز بزرگان و طبقات مرفه و شهرنشينان را برآورده مىكردند . شهرها كه مركز كار و فعاليت بازرگانان و صنعتگران بودند از اين پس ، به مراكز زندگى بزرگان و فعاليت سياسى نيز بدل شدند . بسبب رواج فراوان مناسبات پولى برپايهء صنعت و بازرگانى ، نقش اقتصادى شهرها همواره اهميت بيشترى مىيافت . براى فعاليتهاى صنعتى همواره از اسيران ، بخصوص از اسراى رومى ، استفاده فراوان مىكردند . كارگاههاى كثير و گوناگون پيشهوران ، بطور عمده ، در شهرهاى بزرگ مستقر بود . آنها از كتان و پنبه و پشم و ابريشم ، پارچهها و ماهوتهاى زيبا مىبافتند كه به دست رنگرزان چيرهدست ، با رنگهاى طبيعى ، به شيوهاى زيبا رنگآميزى مىشد . چرم در ايران ساسانى ، به شيوهاى كامل دباغى مىشد . كار سراجان و زينسازان رونقى تمام داشت . ساختن اسلحههاى گوناگون معمول بود . آميانوس بارسلينوس به جوشن پولادين سواركاران و مهارت ايرانيان در كار اسلحهسازى اشاره كرده است . پيشهوران اغلب توليدكنندگان آزادى بودند ، كه در كارگاههاى خود و در بازارهاى شهر ، كار مىكردند و از نيرو و هنر فرزندان و خويشاوندان و گاه از نيرو و كار آزاد استفاده مىكردند . در بازارها ، پيشهوران راستههاى ويژهاى برپايهء حرفه و پيشهء خود داشتند ، و چه بسا كه كار پيشهوران از بازرگانى جدا نبود و در محل كار خود ، كالاهاى خود را به خريداران عرضه مىكردند . توسعهء شهرها سبب گرديد كه طبقات ممتاز در شهرها مسكن گزينند ، و شهر ، مركز فعاليت صنعتى و بازرگانى و فرهنگى گرديد . در سدهء پنجم ميلادى ، كشتيها از درياى سرخ ، هندوستان و چين ، به سيراف و حيره و ديگر بنادر مىآمدند و دريانوردان ايرانى اغلب به كرانههاى شرقى و زنگبار مىرفتند و از آنجا عاج ، چوبهاى گرانبها ، طلا و گوهرهاى گوناگون را در كشتيهاى خود جاى مىدادند . برخى از پژوهندگان خارجى منكر پيشرفت كار دريانوردى شدهاند ، ولى لغات و اصطلاحات دريانوردى و داستان سنباد بحرى ، قرائنى بر وجود نيروى دريايى در آن روزگار
--> ( 1 ) . ر ك : پاورقى قبل .